Zamek w Działdowie

Zamek w Działdowie to jedna z lepiej zachowanych budowli krzyżackich na Warmii i Mazurach, choć jego historia pełna jest zniszczeń, pożarów i częściowych rozbiórek. Dziś w gotyckiej siedzibie dawnych wójtów krzyżackich mieści się muzeum oraz urząd miasta, a zwiedzający mogą zajrzeć do piwnic, gdzie niegdyś magazynowano miód pitny i piwo.

To miejsce dla tych, którzy lubią historię bez przesadnego przepychu – żadnych bogato zdobionych komnat czy wielkich sal balowych. Zamek w Działdowie to surowa, militarna budowla, która przetrwała wieki głównie dzięki temu, że kolejni właściciele znajdowali dla niej praktyczne zastosowanie.

Krzyżacka twierdza na pograniczu Mazowsza

Krzyżacy docenili strategiczne położenie tego terenu już pod koniec XIII wieku, gdy wykupili ziemię od biskupa chełmińskiego. Pierwsza drewniana strażnica powstała prawdopodobnie około 1306 roku, ale murowany zamek zaczęto budować dopiero około 1340 roku. Miało to związek z wytyczeniem nowej granicy między państwem zakonnym a Mazowszem w 1343 roku – Działdowo znalazło się na pierwszej linii frontu.

Zamek wzniesiono na niewielkim, sztucznie uformowanym wzgórzu morenowym. Z trzech stron chroniły go bagna i podmokłe łąki, od południa – spiętrzone wody rzeki Działdówki. Budowla powstała na planie kwadratu o boku 46 metrów, otoczona murem i fosą. Od strony podjazdu stały dwie wieże – smukła okrągła na ośmiobocznej podstawie oraz masywna czworoboczna przy bramie.

Pierwszym wybudowanym skrzydłem był Dom Wielki, gotycki budynek który stoi do dziś i jest główną atrakcją dla zwiedzających. W 1383 roku Działdowo zostało siedzibą wójta, co podniosło rangę warowni. Zamek wraz z podzamczem stanowił niezależny wobec miasta organizm – miał własny system obrony, stajnie, chlewy, magazyny, piekarnie. Działał tu również browar.

Podczas potopu szwedzkiego na zamku w Działdowie zimował sam król Karol X Gustaw. W latach 1656-1660 rezydował tu przyjmując poselstwa z Turcji, Anglii, Rosji i Siedmiogrodu. Jedno z tureckich poselstww zostało nawet uwiecznione na miedziorycie Erika Dahlberga.

Wojny, pożary i stopniowy upadek

Zamek po raz pierwszy ucierpiał już w 1376 roku, gdy zaatakowały go wojska litewskie księcia Kiejstuta. Litwini przebywali na ziemi działdowskiej cztery lata, plądrując zamek i miasto. Po ich wycofaniu się Krzyżacy wzmocnili fortyfikacje – to wtedy warownia zyskała swój ostateczny kształt.

W 1410 roku, przed bitwą pod Grunwaldem, wojska polsko-litewskie zajęły zamek bez walki – został niezabezpieczony przez Krzyżaków. Działdowo bardzo krótko pozostało w polskim władaniu. Kolejne zniszczenia przyszły podczas wojny polsko-krzyżackiej w 1520 roku – zamek został poważnie uszkodzony, a przedzamcze całkowicie zrujnowane.

Po sekularyzacji Zakonu w 1525 roku Działdowo znalazło się w Prusach Książęcych jako siedziba książęcego starosty. Zamek odbudowano w stylu renesansowym, zachowując gotycki układ, ale przekształcając go w rezydencję. Stracił wtedy swoje militarne znaczenie.

Następne stulecia nie były łaskawe dla budowli. Wojny napoleońskie przyniosły dewastację. W XIX wieku zamek pełnił już tylko funkcje gospodarcze. W 1850 roku rozebrano skrzydła boczne i wieżę. Osiemnaście lat później wybuchł pożar, po którym przez prawie dwie dekady Dom Wielki stał bez dachu, służąc jako magazyn. W 1908 roku pruskie ministerstwo rolnictwa zaadaptowało pozostałości na spichlerz.

Co można zobaczyć dzisiaj

Z całego założenia zamkowego zachował się właściwie tylko Dom Wielki – południowo-zachodnie skrzydło z pierwszej połowy XIV wieku. W latach 1910-1911 przeprowadzono prace modernizacyjne, odbudowując dach. Ostatnie dekady to czas restauracji i częściowej odbudowy.

W Domu Wielkim mieści się muzeum z wystawą „Działdowo – miasto i ludzie dawnego pogranicza”. Ekspozycja zajmuje parter oraz podziemia – te same pomieszczenia, gdzie w czasach Zakonu magazynowano miód pitny i piwo. Do zwiedzenia jest osiem sal wyposażonych w makiety i ekrany multimedialne.

Wśród eksponatów znajdziemy między innymi:

• Makietę Domu Wielkiego z ekranem multimedialnym pokazującym funkcje poszczególnych pomieszczeń
• Wystawę archeologiczną przedstawiającą pogańskie cmentarzyska
• Gotyckie sklepienia w piwnicach – prawdziwe perełki średniowiecznej architektury
• Ekspozycje dotyczące historii miasta i regionu

W odbudowanym południowo-zachodnim skrzydle swoją siedzibę ma urząd miasta, więc ta część nie jest dostępna dla zwiedzających. Warto jednak obejść cały obiekt z zewnątrz – grube mury, charakterystyczna gotycka cegła i ogólny klimat budowli robią wrażenie.

Gmina kalwińska, która w latach 1723-1803 użytkowała część pomieszczeń zamkowych z kaplicą, uratowała Dom Główny od całkowitej ruiny. To właśnie jej osiemdziesięcioletnia działalność sprawiła, że budynek przetrwał do naszych czasów.

Dla kogo to miejsce

Zamek w Działdowie to dobry punkt programu dla miłośników średniowiecznej architektury i historii Zakonu Krzyżackiego. Nie jest to obiekt na miarę Malborka czy Kwidzyna – mniejszy, skromniejszy, z mniej rozbudowaną ekspozycją. Ale właśnie ta kameralna skala ma swój urok.

Rodziny z dziećmi znajdą tu coś dla siebie dzięki multimedialnym ekspozycjom i makietom, które ułatwiają wyobrażenie sobie, jak wyglądało życie w średniowiecznej twierdzy. Starsze dzieci zainteresowane historią docenią opowieści o bitwach i oblężeniach.

Nie każdy wie, że Działdowo leży na Szlaku Zamków Gotyckich, więc wizytę można połączyć z zwiedzaniem innych krzyżackich twierdz w regionie. Sam zamek nie zajmie więcej niż godzinę, półtorej – wystarczy czasu, by spokojnie obejrzeć ekspozycję i pospacerować po okolicy.

Informacje praktyczne

Zamek znajduje się w centrum Działdowa przy ulicy Zamkowej, tuż obok rynku. Dojazd samochodem nie sprawia problemów – miasto leży przy drodze krajowej nr 57 łączącej Ostródę z Mławą. Z Olsztyna to około 60 kilometrów, z Warszawy niecałe 150.

Dla podróżujących komunikacją publiczną: Działdowo ma stację kolejową z połączeniami do Olsztyna, Iławy i Mławy. Od stacji do zamku to około 15 minut spacerem przez centrum miasta.

Muzeum w zamku jest czynne od wtorku do niedzieli. Szczegółowe godziny otwarcia i aktualne ceny biletów najlepiej sprawdzić na stronie Muzeum Pogranicza w Działdowie lub zadzwonić bezpośrednio przed planowaną wizytą – w sezonie letnim godziny bywają wydłużone, a w zimie skrócone.

W pobliżu zamku warto zajrzeć też do kościoła pw. Świętego Wawrzyńca z XIV wieku oraz obejrzeć pozostałości średniowiecznych murów miejskich. Całe centrum Działdowa można spokojnie zwiedzić w ciągu kilku godzin.

Warto wiedzieć przed wizytą

Zamek przeszedł gruntowną restaurację, ale wciąż widać ślady jego burzliwej historii – fragmenty starych murów, miejsca po rozebranych skrzydłach, ślady pożarów. To nie jest wypolerowana na błysk atrakcja turystyczna, raczej autentyczny zabytek z charakterem.

Część zwiedzających może być rozczarowana tym, że zachowało się tylko jedno skrzydło z całego założenia. Z drugiej strony, właśnie ta fragmentaryczność pokazuje, jak wielkie zniszczenia przeszedł zamek na przestrzeni wieków. Makiety i rekonstrukcje multimedialne pomagają wyobrazić sobie pierwotny wygląd całego kompleksu.

Latem w zamku i na dziedzińcu odbywają się czasem wydarzenia kulturalne – koncerty, inscenizacje historyczne, warsztaty dla dzieci. Warto sprawdzić kalendarz wydarzeń, jeśli planuje się wizytę w sezonie.

Po II wojnie światowej władze polskie planowały utworzenie w zamku Muzeum Grunwaldu. Choć ten plan się nie ziścił, obecna ekspozycja dobrze pokazuje historię miasta i regionu, który przez wieki był areną walk między Polską, Zakonem Krzyżackim, Litwą i Szwecją.

Parking w centrum miasta jest płatny w dni robocze, ale znalezienie miejsca zwykle nie stanowi problemu. W weekend parkowanie jest bezpłatne. Najbliższe miejsca parkingowe znajdują się przy ulicy Zamkowej i wokół rynku.