Kościół ewangelicko-augsburski w Szczytnie

Najstarszy kościół w Szczytnie stoi przy ulicy Warszawskiej od ponad trzech stuleci. To barokowa świątynia ewangelicko-augsburska z charakterystyczną masywną wieżą, która przetrwała pożary, wojny i zmiany granic. Miejsce warte uwagi zwłaszcza dla tych, którzy interesują się historią protestantyzmu na Mazurach i pruską przeszłością regionu.

Historia kościoła w Szczytnie – od reformacji do dziś

Pierwsze ślady protestantyzmu w Szczytnie sięgają XVI wieku, kiedy podczas reformacji ewangelicy przejęli jedyny wówczas w mieście kościół katolicki. Obecna murowana świątynia powstała znacznie później, w latach 1717-1719. Budował ją majster Matz z Królewca, używając ręcznie robionej cegły, kamienia polnego i zaprawy wapiennej – materiałów typowych dla pruskiego budownictwa tamtych czasów.

Kościół nie miał spokojnej historii. W 1860 roku stare organy wyceniono na zaledwie 150 talarów i dwa lata później je zdemontowano. Organomistrz Terletzki skonstruował nowy instrument, który w 1907 roku przebudowano i zmodernizowano, a w latach trzydziestych XX wieku przerobiono na elektryczny. Niestety los organów okazał się tragiczny – 10 października 1970 roku zniszczyły je całkowicie płomienie.

Lata 1906-1907 przyniosły znaczące zmiany w wyglądzie świątyni. Nadbudowano wieżę, wykonano nowe pokrycie dachu, odnowiono wnętrza wraz z ołtarzem i amboną. Zapewne wtedy dostawiono też kruchtę przed głównym wejściem. Po kolejnym pożarze w 1914 roku musiano przebudować dach wieży.

Pożar z 1970 roku był najtragiczniejszy w skutkach – oprócz organów nadpalony został także strop przy wieży. Prace remontowe trwały niemal trzy lata i zakończyły się dopiero w kwietniu 1973 roku ponownym poświęceniem kościoła.

Co zobaczyć we wnętrzu świątyni

Kościół został wzniesiony na planie wydłużonego prostokąta. Od wschodu przylega wieloboczne prezbiterium, od zachodu dominuje pięciokondygnacyjna wieża na planie kwadratu, nakryta kopulastym hełmem. Korpus przykrywa dwuspadowy dach.

Największą wartością wnętrza są oryginalne elementy barokowe z 1719 roku – ołtarz główny i ambona, które przetrwały wszystkie zawieruchy dziejowe. To rzadkość, by zachowało się wyposażenie niemal równoczesne z budową świątyni. Po renowacji przeprowadzonej w latach 2001-2002 wnętrze prezentuje się w dobrym stanie.

Niestety organów już nie zobaczysz – te spłonęły w 1970 roku i nie zostały odbudowane w pierwotnej formie.

Parafia ewangelicka wczoraj i dziś

W 1910 roku parafia w Szczytnie liczyła prawie 10 tysięcy wiernych i obejmowała miasto oraz kilkadziesiąt okolicznych miejscowości – od Bartnej Strony przez Lemany, Romany, Małdaniec aż po Wałpusz. Samo miasto zamieszkiwało ponad 4,5 tysiąca ewangelików.

Po II wojnie światowej sytuacja zmieniła się diametralnie. Duża część ludności wyjechała z Prus, a Kościół ewangelicko-unijny przestał istnieć. Jego prawnym spadkobiercą stał się Kościół ewangelicko-augsburski w Polsce. Od 1945 roku parafią w Szczytnie opiekowali się już duchowni polskiej narodowości – najpierw ksiądz Jerzy Sachs (1945-1951), potem Alfred Jagucki, który pełnił również funkcję seniora Diecezji Mazurskiej w latach 1958-1963, następnie Henryk Ćmok.

Obecnie parafia liczy około 50-200 wiernych (dane różnią się w zależności od źródła), co pokazuje jak drastycznie zmieniła się struktura wyznaniowa regionu. To jeden z niewielu czynnych kościołów ewangelickich na Mazurach.

Szczytno ewangelickie – kontekst historyczny

Kościół przy ulicy Warszawskiej to nie tylko zabytek architektury, ale też świadectwo wielowiekowej obecności protestantyzmu na tym terenie. Mazury przez stulecia były jednym z głównych ośrodków ewangelicyzmu w Polsce, co wyróżniało je na tle przeważnie katolickiego kraju.

Pruskie pochodzenie świątyni widać w detalu – od sposobu konstrukcji po wybór materiałów. Ręcznie robiona cegła i kamień polny, charakterystyczna barokowa forma, masywność budowli – wszystko to typowe cechy architektury sakralnej z tego okresu w Prusach Wschodnich.

Nie każdy wie, że kościół ewangelicki w Szczytnie to najstarszy zachowany budynek sakralny w mieście – starszy od wszystkich katolickich świątyń, które powstały znacznie później.

Dla kogo ta wizyta

Kościół zainteresuje przede wszystkim miłośników architektury barokowej i historii protestantyzmu. To dobre miejsce na krótki przystanek podczas zwiedzania Szczytna – zwłaszcza że leży przy głównej ulicy, niedaleko centrum.

Warto zajrzeć też osobom fascynującym się pruską przeszłością Mazur i zmianami, jakie przyniosła II wojna światowa. Kontrast między dawną liczbą parafian a obecną pokazuje jak bardzo region się zmienił.

Rodziny z małymi dziećmi raczej nie znajdą tu specjalnych atrakcji – to przede wszystkim miejsce kontemplacji i poznawania historii. Wnętrze jest kameralne, spokojne, bez efektownych elementów przyciągających uwagę młodszych zwiedzających.

Informacje praktyczne – jak zwiedzić

Lokalizacja: Kościół znajduje się przy ulicy Warszawskiej 1 w Szczytnie, w centrum miasta, łatwo dostępny pieszo z dworca PKP (około 10-15 minut spaceru) i głównego rynku.

Godziny otwarcia: Jako czynny kościół parafialny świątynia jest otwarta głównie podczas nabożeństw. Nabożeństwa odbywają się w każdą niedzielę o godzinie 9:30, dodatkowo w Wigilię, Sylwestra i Wielki Piątek o 16:30. We wtorki o 9:30 odbywają się godziny biblijne, w piątki o 17:00 spotkania młodzieży.

Ceny: Wstęp do kościoła jest bezpłatny. Jeśli chcesz zwiedzić wnętrze poza nabożeństwem, warto wcześniej skontaktować się z parafią pod numerem 89 624 25 29 lub 503 414 777.

Czas zwiedzania: Na obejrzenie kościoła wystarczy 15-20 minut. Jeśli interesuje cię historia i chcesz spokojnie przyjrzeć się barokowym detalem, zaplanuj pół godziny.

Dojazd: Szczytno leży przy drodze krajowej nr 57 i 58, ma też połączenie kolejowe. Samochód można zaparkować przy ulicy Warszawskiej lub na pobliskich uliczkach. Kościół jest dobrze widoczny z daleka dzięki wysokiej wieży z kopulastym hełmem.

Kontakt: Parafia Ewangelicko-Augsburska w Szczytnie, ul. Warszawska 1, 12-100 Szczytno, tel. 89 624 25 29, email: [email protected]