Chata Mazurska w Szczytnie

W samym centrum Szczytna, przy ulicy Konopnickiej, stoi drewniany budynek, który pamięta czasy sprzed ponad 170 lat. Chata Mazurska to autentyczna chałupa z połowy XIX wieku, zbudowana przez mazurskiego rolnika na terenie ówczesnej wsi Bartna Strona. Dziś to jedyny zachowany przykład tradycyjnej drewnianej zabudowy, która kiedyś dominowała w tym rejonie.

Wieś Bartna Strona rozciągała się na północnych brzegach szczycieńskich jezior. Założyli ją polscy bartnicy już w 1360 roku. W 1913 roku włączono ją w granice administracyjne Szczytna, dlatego dziś wiejska chata stoi w środku miasta – zjawisko dość nietypowe. Po drugiej wojnie światowej przy obecnej ulicy Konopnickiej (dawniej Yorkstrasse) stały jeszcze cztery podobne budynki. Wszystkie uległy zniszczeniu. Ocalała tylko ta jedna.

Architektura bez gwoździ i fundamentów

Chata zbudowana jest z sosnowych bali łączonych na „rybi ogon” – tradycyjną metodę, która nie wymaga użycia gwoździ. Konstrukcja spoczywa na dębowej podwalinie, ta z kolei na podmurówce z polnych głazów. Fundamentów nie ma. Budynek trzyma się dzięki właściwej technice ciesielskiej, sprawdzonej przez wieki.

Najbardziej charakterystyczny element to ozdoba wieńcząca ścianę szczytową – tak zwany pazdur. Ten drewniany element, wystający ku niebu od strony ulicy, to nie tylko dekoracja. Według mazurskich wierzeń miał chronić dom przed pożarem, czarami i złymi duchami. Pierwotnie chata była pokryta strzechą, później zastąpiono ją dachówką.

Budynek nie był ozdabiany i w środku pozostaje ciemny – tak jak przed laty, gdy mieszkali w nim mazurscy chłopi.

Wnętrze chaty – jak żyli mazurscy rolnicy

Chata podzielona jest na cztery pomieszczenia. Dwa od lewej strony, patrząc od głównego wejścia, służyły jako obory dla zwierząt – typowy układ dla mazurskich gospodarstw, gdzie ludzie i zwierzęta dzielili ten sam dach. Zwłaszcza zimą takie rozwiązanie miało sens – ciepło od zwierząt ogrzewało całe wnętrze.

Na wprost wejścia znajduje się duży komin, pusty w środku. To „czarna kuchnia”, w której gotowano posiłki na żywym ogniu, umieszczając garnki na trójnogach. Brak kominka oznaczał, że dym unosił się przez całą chatę, zanim wydostał się przez otwory w dachu. Stąd nazwa – czarna kuchnia. Po prawej stronie mieści się izba świąteczna oraz mały pokój do spania zwany „zapieckiem”.

Wnętrze urządzone jest częściowo oryginalnymi sprzętami – kuframi, ślubanakiem – a częściowo wiernymi rekonstrukcjami: ławami, kredensami, rogalem. Zgromadzono tu spory zbiór przedmiotów codziennego użytku: maselnice do produkcji masła, drewniane pralki, różne tary, ciężkie żelazka, obroże dla cieląt, przyrządy do czesania lnu, naczynia kuchenne.

Dla kogo to miejsce

Chata Mazurska sprawdzi się dla każdego, kto chce zobaczyć autentyczny kawałek historii. Rodziny z dziećmi znajdą tu ciekawą lekcję historii – dzieci zazwyczaj są zaskoczone, że ludzie i zwierzęta mieszkali pod jednym dachem. Miłośnicy etnografii docenią oryginalne przedmioty i sposób konstrukcji budynku.

Nie jest to wielka atrakcja – zwiedzanie zajmuje może 20-30 minut. Ale warto wpaść, jeśli i tak jest się w Szczytnie. Zwłaszcza że znajduje się niedaleko centrum miasta.

Co jeszcze się tu dzieje

Chata to nie tylko muzeum. Odbywają się tu imprezy kulturalne, odczyty, wystawy, plenery malarskie, przedstawienia teatralne. W ramach Europejskich Dni Dziedzictwa organizowane są specjalne spotkania dla dorosłych i dzieci – prezentacje mazurskich legend, bajek, zwyczajów. Zdarzają się też przedstawienia lalkowe o mazurskim grajku i diable.

Czasem organizowane są warsztaty rzemiosła tradycyjnego – tkactwa, garncarstwa, wypieku chleba według starych receptur. Warto sprawdzić wcześniej na blogu chaty, czy akurat coś się nie dzieje.

Wieś Bartna Strona została założona przez polskich bartników w 1360 roku – nazwa pochodzi właśnie od bartnictwa, czyli hodowli pszczół w dzikich ulach.

Informacje praktyczne – godziny otwarcia i ceny

W lipcu i sierpniu Chata Mazurska jest otwarta w konkretne dni:

• Wtorki: 17:00 – 19:00
• Piątki: 10:00 – 13:00

Poza sezonem letnim można zwiedzać przez cały rok, ale trzeba wcześniej umówić się telefonicznie z Prezes Stowarzyszenia Anną Bogusz: 696 605 297.

Wstęp: Informacje o aktualnych cenach najlepiej sprawdzić telefonicznie lub na oficjalnym blogu chaty. Podczas specjalnych wydarzeń, jak Europejskie Dni Dziedzictwa, wstęp bywa bezpłatny.

Jak dojechać

Adres: ul. Marii Konopnickiej 16, 12-100 Szczytno

Chata znajduje się w centrum miasta, około 5 minut spacerem od rynku. Jeśli ktoś jedzie samochodem, można zaparkować w okolicy – to spokojna ulica mieszkaniowa. Z dworca PKP do chaty jest około 15 minut pieszo.

Więcej informacji na blogu: chatamazurska.blogspot.com

Chata Mazurska jest pod opieką konserwatora zabytków i stanowi ważny element dziedzictwa kulturowego regionu. To ostatni ocalały przykład zabudowy, która kiedyś była tu powszechna. Warto zobaczyć, zanim planuje się dalszą wycieczkę po mazurskich jeziorach.